Magnit-rezonans tomografiya (MRT) — tarixi, qanday o’tkaziladi, qarshi ko’rsatmalar

Magnit-rezonans tomografiya (MRT) — yadro magnit-rezonans hodisasi yordamida ichki organlar va to’qimalarni o’rganish uchun tomografik tibbiy tasvirlarini olishning bir usuli hisoblanadi. Usul atom yadrolarining elektromagnit javobini, odatda vodorod atomlarining yadrolari javobini, ya’ni yuqori kuchlanishdagi doimiy magnit maydonda ma’lum elektromagnit to’lqinlar kombinatsiyasini uyg’unlashtirishga asoslangan.

Bosh MRT tasviri
Bosh MRT tasviri

Tarixi

Magnit-rezonansli tomografiya asos solingan vaqt 1973-yil deb hisoblanadi. O’sha vaqtda kimyo professori «Nature» jurnalida «Mahalliy o’zaro ta’sir yordamida tasvirni yaratish; magnit aks sadolarga asoslangan masalalar» deb nomlangan maqola chop etdi. Keyinchalik, Piter Mansfield tasvir olish uchun matematik algoritmlarni takomillashtirdi. MRT usulini ixtiro qilish uchun har ikkala tadqiqotchi 2003 yilda tibbiyot bo’yicha Nobel mukofoti oldi.

Biroq, MRT qurilmasi amerikalik olim doktor Raymond Damadyan tomonidan ixtiro qilinganligi haqida dalillar mavjud. Bundan tashqari, 1960 yilda V. A. Ivanov Ixtirolar va kashfiyotlar uchun SSSR davlat qo’mitasiga 0659411/26 sonli «A’zolarning ichki tuzilishini aniqlash usuli» deb nomlangan patent uchun ariza yuborgani dalili ham mavjud.

Bir vaqtlar YMR (Yadroviy magnit rezonans)-tomografiyasi atamasi bor edi, u 1986 yilda Chernobil fojiasidan keyin odamlarda radiofobiyaning rivojlanishi bilan MRT ga almashtirildi. Yangi davrda usulning «yadroviy» manbasiga ishora yo’qolib ketdi, bu unga zamonaviy tibbiyot amaliyotga kirishiga imkon berdi, ammo asl nomi hozir ham ma’lum va ishlatiladi.

Magnit rezonans tomografiya yaratishada muayyan hissani kelib chiqishi Armanistonlik bo’lgan amerika olimi Raymond Damadian qo’shgan, u MRT tamoyillarini birinchilardan bo’lib o’rgangan, MRT patenti egasi va birinchi tijorat MRT skaner yaratuvchisi hisoblanadi.

Tomografiya yuqori sifatli bosh miya, orqa miya va boshqa ichki organlarni tasvirini beradi. Zamonaviy MRT texnologiyalar organlar faoliyatini tadqiq qilishni noinvaziv (jarrohlik aralashuvisiz) o’rganish imkonini beradi — qon oqimi tezligini o’rganish, orqa miya oqimini o’rganish, to’qimalarda diffuziya darajasini aniqlash, miya po’stlog’ining turli a’zolar faoliyat ko’rsatayotganda qanday faollashishini aniqlash imkonini beradi (funktsional MRT (fMRT)) .

MRT uskunasi
MRT uskunasi

MRT usuli

Yadroviy magnit rezonans usuli to’qimalarning vodorod bilan to’yinganligi va ularning magnit xususiyatlariga asoslanib inson tanasi to’qimalarini o’rganish imkonini beradi. Vodorod yadrosi bitta protondan iborat, u proton o’z magnit moment (Spin) ga ega va uning kuchli magnit maydonli va gradient deb nomlangan qo’shimcha maydonlarining ta’siri ostida fazoviy joylashuvini o’zgartiradi. Vodorod protoni parametrlari (spin) va ularning faqat ikki qarama-qarshi fazada bo’la oladigan vektor yo’nalishiga, shuningdek ularning proton magnit momentiga bog’liq ekanligiga asoslanib, u yoki bu vodorod atomi aynan qaysi to’qimada joylashganligini aniqlash mumkin. Ba’zan gadoliniy yoki temir oksidi asosida MR kontrastlari ham ishlatilishi mumkin.

Agar proton tashqi magnit maydoniga joylashtirilsa, unda uning magnit momenti magnit maydon yo’nalishi bo’ylab yoki magnit maydon yo’nalishiga qarshi yo’nalgan bo’ladi va ikkinchi holatda energiya yuqoriroq bo’ladi. O’rganilayotgan sohaga muayyan chastotali elektromagnit maydon ta’sir etilganda, protonlarning bir qismi magnit momentini teskarisiga o’zgartiradi va keyin asl holatiga qaytadi. Bunday holda, tomografning energiya qayd qilish tizimi ilgari qo’zg’algan protonlarning tinch holatga o’tishi paytida energiya ajralishini qayd qiladi.

Birinchi tomograflar 0,005 Tl (Tesla) magnit maydonining induktsiyasiga ega edi, lekin olingan tasvirlarning sifati past edi. Zamonaviy tomograflar magnit maydonining kuchli manbalariga ega. Bunday manbalarga elektromagnitlar (odatda 1-3 Tl gacha, ba’zi hollarda 9,4 Tl gacha) va doimiy magnitlar (0,7 Tl gacha) kiradi. Magnit maydon juda kuchli bo’lishi kerakligi uchun suyuq geliyda ishlaydigan yuqori o’tkazuvchanli elektromagnitlar qo’llaniladi, doimiy magnitlarning esa juda kuchlilari — neodimlilari to’g’ri keladi. To’qimalarning magnit rezonansli «aks sado»si doimiy magnitlarda elektromagnitlarga nisbatan zaifroq bo’ladi, shuning uchun doimiy magnitlarning imkoniyati cheklangan. Biroq, doimiy magnitlar «ochiq» deb atalmish konfiguratsiyali bo’lishi mumkin, bu esa tadqiqotni harakat vaqtida, tik turganda ham o’rganish, shuningdek tadqiqot vaqtida shifokorga bemor bilan MRT tasvirini ko’rib turib aloqa qilish imkonini beradi, bu interventsion MRT deb ataladi.

Umuman olganda 3 Tesla skanerlarda olingan MRT tasvirlar aniqligi 1,5 Tesla skanerlarda olingan MRT tasvirlar aniqligidan farq qilmaydi. Bu holda tasvirning ravshanligi ko’proq tomografning sozlamalariga bog’liq bo’ladi. Lekin 1,5 Tesla va 1,0 Tesla, ayniqsa 0,35 Tesla orasidagi farq juda katta bo’lishi mumkin. 1 Tesla dan past MRT uskunalarida qorin bo’shlig’i a’zolari, kichik tos a’zolari sifatli tasvirini olib bo’lmaydi. Bunday past qutbli uskunalarda (1 Tesla dan kamroq) faqat bosh miya, umurtqa, va bo’g’imlar MRT sini olib borsa bo’ladi.

Zamonaviy texnologiya va kompyuter texnologiyalarini joriy etish orqali MRT va KT orqali olingan tasvirlar asosida tuzilmalarning uch o’lchamli modelini olish imkoni paydo bo’ldi, bu virtual endoskopiya deb nom oldi. Bu, masalan, yurak-qon tomir va nafas olish tizimlarining og’ir kasalliklari kabi holatlarda endoskopiyani amalga oshirishni iloji bo’lmasa, ma’lumot olish uchun qo’llaniladi. Virtual endoskopiya usuli angiologiya, onkologiya, urologiya va boshqa tibbiyot sohalarida qo’llaniladi.

Tadqiqot natijalari DICOM formatida tibbiy muassasada saqlanadi va bemorga taqdim etilishi yoki davolash dinamikasini o’rganish uchun ishlatilishi mumkin.

MRT xonasi

MRT dan oldin va uning davomida

Tadqiqotdan oldin barcha metall buyumlarni yechish, tatuirovka va dorivor plastirlarni tekshirish kerak. MRT skanerlash davomiyligi odatda 20-30 daqiqa davom etadi, ammo ba’zi hollarda uzoq davom etishi mumkin. Masalan, qorin bo’shlig’ini skanerlash miyani skanerlashdan ko’ra ko’proq vaqt talab etadi.

MR tomograflari juda baland shovqinga sabab bo’lganligi sababli, quloqni himoya qilish moslamalari qo’llaniladi (quloq yopgich yoki minigarnituralar). Ba’zi tadqiqotlar uchun intravenoz (vena ichiga) kontrast modda yuborish talab etiladi.

Bemorlar MRT ga tushishidan oldin so’rab, aniqlashtirish tavsiya etiladi:

  • Skanerlash qanday ma’lumot beradi va bu davolashga qanday ta’sir ko’rsatadi;
  • MRT o’tkazishga qarshi ko’rsatmalar mavjudmi;
  • Kontrast qo’llaniladimi va nima uchun kerak bo’ladi;
  • Skanerlash qancha davom etadi;
  • Qo’ng’iroq tugmasi qayerda va skanerlash paytida xodimlarga qanday murojaat qilsa bo’ladi.

MR diffuziyasi

MR diffuziya to’qimalarda hujayra ichidagi suv molekulalarining harakatini aniqlashga imkon beradigan usuldir.

Diffuzion-o’lchangan tomografiya

Diffuzion-o’lchangan tomografiya — radioimpulslar bilan belgilangan protonlarning harakat tezligini qayd etish asosida magnit-rezonans tomografiya usulidir. Bu hujayra membranalarining yaxlitligini va hujayralararo bo’shliqlar holatini aniqlashga imkon beradi. O’ta o’tkir va o’tkir bosqichlarda o’tkir miya qon aylanishi buzilishi kasalliklari, ishemik tipdagi diagnostikada samarali foydalaniladi. Saraton kasalligini dastlabki bosqichlarda tashxislashda faol foydalaniladi.

MR perfuziya

Bu usul organizm to’qimalari orqali qonning o’tishini baholash imkonini beradi.

Xususan, maxsus xarakteristikalar mavjud bo’lib, qon oqimining tezlik va hajm ko’rsatkichi, tomir devorlarining o’tkazuvchanligi, venoz qayta oqiming faoliyatini va boshqa parametrlarni tadqiq qilib, natijasida sog’lom va patologik o’zgartirilgan to’qimalarini farqlash imkonini beradi, masalan:

  • Miya to’qimalari orqali qon o’tishi
  • Jigar to’qimasi orqali qon o’tishi

Ushbu usul miya va boshqa organlarning ishemiya darajasini aniqlashga imkon beradi.

MR-spektroskopiya

Magnit-rezonans spektroskopiya (MRS) — ma’lum metabolitlar kontsentratsiyasiga qarab turli kasalliklarida to’qimalarning biokimyoviy o’zgarishlarni aniqlash imkonini beradigan usul. MR spektrlari metabolik (modda almashinuvi) jarayonlarni xarakterlovchi to’qimalarning ma’lum bir sohasidagi biologik faol moddalarning nisbiy tarkibini aks ettiradi. Metabolik buzilishlar kasallikning klinik ko’rinishigacha rivojlanadi, shuning uchun MR-spektroskopiya yordamida kasallikni dastlabki bosqichlarida tashxis qilish mumkin.

MR spektroskopiya turlari:

  • Ichki organlarning MR spektroskopiyasi (in vivo)
  • Biologik suyuqliklarning MR spektroskopiyasi (in vitro)

MR angiografiya

Magnit rezonans angiografiyasi (MRA) — magnit rezonans tomografiya yordamida tomirlarning bo’shlig’i tasvirini olish usuli. Ushbu usul qon oqimining anatomik va funktsional xususiyatlarini baholash imkonini beradi. MRA qon oqimining harakatlanadigan protonlarini signallarini harakatlanmaydigan, uni o’rab turuvchi to’qimalar protonlari signallariga nisbatan solishtirishga asoslangan va hech qanday kontrast eritmalar yuborishni talab qilmaydi. Aniq tasvirni olish uchun paramagnitik moddalarga (gadolinium) asoslangan maxsus kontrast modda yuboriladi.

Funktsional MRT

Funktsional MRT (fMRT) — har bir kishi uchun individual bo’lgan bemorning harakati, nutq, ko’rish, xotira va boshqa vazifalar uchun mas’ul miya qismlarini aniqlash imkonini beradigan bosh miya po’stlog’ini xaritalash usuli. Usulning mohiyati miyaning ma’lum qismlarini faollashganda ularga qon kelishi kuchayadi. FMRT jarayonida bemorga muayyan vazifalarni bajarish taklif etiladi, miya faolligi ortib boradi va ularning tasvirlari odatdagi miya MRT siga tushadi.

Umurtqaning vertikal MR tomografiyasi (o’q yuki bilan)

Ushbu usul nisbatan yangi hisoblanib, umurtqani tik holatda o’rganish imkonini beradi. O’rganish mohiyati avval yotgan holatda an’anaviy umurtqa MRTsini o’tkazish, keyin esa MRT stolini bemor bilan birga vertikal (tik) holatga olib keltiriladi. Bu holda, umurtqa pog’onasiga tortishish kuchi ta’sir qila boshlaydi va qo’shni umrtqalar bir-biriga nisbatan harakat qilishi mumkin va disk churrasi ancha sezilarli bo’ladi. Bundan tashqari, ushbu tekshirish usuli neyroxirurglar tomonidan eng ishonchli fiksatsiyani ta’minlash uchun orqa miya vaznining barqarorligini aniqlash uchun qo’llaniladi.

MRT bilan haroratni o’lchash

MRT-termometriyasi o’rganilayotgan obyektning vodorodli protonlaridan rezonans olishga asoslangan usuldir. Rezonans chastotalaridagi to’qimalarning mutlaq harorati haqida ma’lumot beradi. Radioto’lqinlarning chastotasi o’rganilayotgan to’qimalarni isitish yoki sovutish bilan o’zgaradi.

Ushbu uslub MRT tadqiqotlarining axborot qiymatini oshiradi va selektiv to’qimalarni isitish terapevtik jarayonlarning samaradorligini oshirishga imkon beradi. To’qimalarning mahalliy isitishi turli xil saraton o’simtalarini davolashda ishlatiladi.

Qo’llash mumkin bo’lmagan holatlar

Tadqiqotning muayyan sharoitlar ostida o’tkazilishi mumkin bo’gan nisbiy qarshi ko’rsatmalar, shuningdek tadqiqot qat’itan taqiqlanadigan mutlaq qarshi ko’rsatmalar mavjud.

Mutlaq qarshi ko’rsatmalar

  • O’rnatilgan kardiostimulyatori (magnit maydonidagi o’zgarishlar yurak ritmini taqlid qilishi mumkin);
  • O’rta quloqning ferromagnit yoki elektron implantlari
  • Yirik metall implantlari, ferromagnit qismlari
  • Ilizarov ferromagnit qurilmalari.

Nisbiy qarshi ko’rsatmalar

  • Insulin nasoslari
  • Nerv stimulyatorlari
  • Ichki quloqning noferromagnit implantlari
  • Protezli yurak klapanlari
  • Gemostatik qisqichlar (miya tomirlaridan tashqari)
  • Dekompensatsiyalangan yurak yetishmovchiligi
  • Homiladorlikning dastlabki uch oylik muddati
  • Klaustrofobiya (qurilmaning tunnelida vahima to’loq o’rganishga halaqit beradi)
  • Fiziologik monitoringga ehtiyoj
  • Bemorlarning ruhiy sog’lom emasligi
  • Bemorning og’ir / o’ta jiddiy holati
  • Metall qo’shimchalar mavjud bo’yoqlardan tayyorlangan tatuirovkalarning mavjudligi (kuyishlar paydo bo’lishi mumkin)
  • Tish protezlari va breket tizimlari mavjud bo’lganda

Protezlashda keng qo’llaniladigan titan ferromagnit emas va MRT o’tkazilishida bilan deyarli xavfsiz; istisno bo’yoqlari tarkibida titan (masalan, titan dioksid asosida) mavjud tatuirovkalar.

MRT uchun qo’shimcha qarshi ko’rsatma koxlear implantlar — ichki quloq protezlari mavjudligidir. MRT ba’zi ichki quloq protezlarida taqiqlanadi, chunki koxlear implantlarda ferromagnit materiallarni o’z ichiga olgan metall qismlari mavjud.

Agar MRT kontrast bilan bajarilsa, quyidagi qarshi ko’rsatmalar qo’shiladi:

  • Gemolitik anemiya;
  • Kontrastli muhitni tashkil etuvchi komponentlarning shaxsiy ko’tara omaslik;
  • Surunkali buyrak etishmovchiligi, chunki bu holatda kontrastni tanadan chiqarish qiyinlashishi mumkin;
  • Har qanday homiladorlik vaqtida, chunki kontrast kindik to’sig’idan o’tadi va uning xomilaga ta’siri yaxshi o’rganilmagan.
1 yulduz2 yulduz3 yulduz4 yulduz5 yulduz 1 ta baho berilgan
Загрузка...
Загрузка...
loading...

Ushbu mazvuda 4 ta fikr qoldirilgan

  1. Menda to’piq og’rig’idan aziyat chekaman, og’rigan paytda oyog’imi bosolmayman. Mrt natijalari pay uzilgan to’piqda yalig’lanish bor dedi buni qanday davolasam boladi

    1. Agar jarohat yangi bo’lsa (2 haftadan ziyod bo’lmagan) — yopiq chok qo’yilib, oyoq 4 hafta muddatga gipsli bog’lam bilan qotiriladi. Gips ochilgach, choklar olib tashlanadi va oyoq boshqa holatda yana 4 haftaga qimirlamaydigan qilib qotiriladi.
      Agar jarohat yangi bo’lmasa (2 haftadan ko’proq) unda jarrohlik amaliyoti o’tkaziladi, chandiqli to’qima olib tashlanadi va ikki pay oxirlari bir-birga tikiladi, oyoqqa 6 haftagacha gipsli bog’lam qo’yiladi.

  2. Men boshimdan bir necha bor kuchli zarba oldim. Endi esa boshimning yarm qismida 5 kundan beri kuchli og‘riq beryapti. Doktorga boraymi yo o‘zi o‘tib ketadimi?

    1. Albatta shifokorga boring, og’riq tabiati lat yeyishnikidek bo’lmasa, bu jiddiy jarohatdan dalolat berishi mumkin

Добавить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *