Yod tanqisligi: sabablari, belgilari, davolash va oldini olish usullari

Yod organizm uchun zarur bo‘lgan muhim mineral hisoblanadi. U qalqonsimon bez gormonlarini ishlab chiqarish uchun kerak bo‘ladi. Agar organizmga yod yetarli miqdorda tushmasa, qalqonsimon bez faoliyati izdan chiqishi va turli sog‘liq muammolari paydo bo‘lishi mumkin.

Qalqonsimon bez bo‘yning old qismida joylashgan kichik bez bo‘lib, qalqonga o‘xshash shaklga ega. U ishlab chiqaradigan gormonlar modda almashinuvini boshqaradi, organizmning energiyadan foydalanishiga yordam beradi, tana haroratini saqlab turadi hamda yurak, mushaklar va boshqa a’zolarning me’yorida ishlashida muhim rol o‘ynaydi.

Homiladorlik davrida yodning ahamiyati yanada ortadi. Chunki rivojlanayotgan homilaning miya va asab tizimi to‘g‘ri shakllanishi uchun ham qalqonsimon bez gormonlari zarur.

Yod nima va uni qayerdan olish mumkin?

Yod organizm tomonidan ishlab chiqarilmaydi, u faqat oziq-ovqat va qo‘shimchalar orqali olinadi. Yodga boy mahsulotlarga quyidagilar kiradi:

• dengiz baliqlari;
• krevetka va boshqa dengiz mahsulotlari;
• dengiz suvo‘tlari;
• sut, yogurt va pishloq kabi sut mahsulotlari;
• yod bilan boyitilgan ayrim oziq-ovqatlar.

Yodlangan tuzning ahamiyati

O‘zbekiston dengizlardan uzoqda joylashgan va tog‘li hududlarga ega mamlakat bo‘lgani sababli yod tanqisligi uzoq yillar davomida keng tarqalgan muammo bo‘lib kelgan.

Aholini yetarli miqdorda yod bilan ta’minlash maqsadida mamlakatimizda osh tuzini majburiy yodlash tizimi joriy etilgan. 2007-yilda «Yod tanqisligi kasalliklari profilaktikasi to‘g‘risida»gi qonun qabul qilinishi natijasida yodlangan tuzdan foydalanish sezilarli darajada oshdi va yod tanqisligi bilan bog‘liq kasalliklar kamaydi.

Shunga qaramay, ayrim odamlar hali ham yetarli miqdorda yod qabul qilmasligi mumkin.

Vitamin va qo‘shimchalar

Yodni multivitaminlar yoki mineral komplekslar tarkibidan ham olish mumkin. Ammo qo‘shimchalarni shifokor tavsiyasisiz qabul qilish tavsiya etilmaydi.

Kimlarda yod tanqisligi xavfi yuqori?

Quyidagi guruhlar yod tanqisligiga ko‘proq moyil bo‘ladi:

• yodlangan tuz ishlatmaydigan odamlar;
• dengizdan uzoq yoki tog‘li hududlarda yashovchilar
• baliq va sut mahsulotlarini iste’mol qilmaydigan insonlar, jumladan veganlar;
• homilador va emizikli ayollar.

Homiladorlik davrida organizmning yodga bo‘lgan ehtiyoji ortadi. Sababi, ona organizmi nafaqat o‘zi, balki rivojlanayotgan homilaning ehtiyojini ham qoplashi kerak bo‘ladi.

Yod tanqisligi qanday oqibatlarga olib keladi?

Organizmda yod yetishmasa, qalqonsimon bez yetarli miqdorda gormon ishlab chiqara olmaydi. Natijada qalqonsimon bez faoliyati sekinlashadi va gipotireoz rivojlanishi mumkin.

Ayniqsa homiladorlik davrida yod yetishmovchiligi jiddiy asoratlarga sabab bo‘lishi ehtimoli mavjud. Ular orasida:

• homila tushishi;
• o‘lik tug‘ilish;
• tug‘ma nuqsonlar;
• bolaning jismoniy o‘sishdan orqada qolishi;
• aqliy rivojlanishning sustlashishi;
• rivojlanishning kechikishi.

Og‘ir hollarda tug‘ma yod tanqisligi sindromi rivojlanishi mumkin. Ilgari bu holat kretinizm deb atalgan. U quyidagi belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin:

• jismoniy va aqliy rivojlanishning sezilarli ortda qolishi;
• eshitish va nutq bilan bog‘liq muammolar;
• mushaklarning kuchli taranglashishi;
• bo‘y o‘sishining sustlashishi.

Yod tanqisligining belgilari

Yod tanqisligining eng ko‘p uchraydigan belgilaridan biri qalqonsimon bezning kattalashishidir. Bu holat buqoq yoki zob deb ataladi.

Bez kattalashgani sari quyidagi alomatlar paydo bo‘lishi mumkin:

• bo‘yin sohasida bosim yoki bo‘g‘ilish hissi;
• yutishda qiyinchilik;
• nafas olishning qiyinlashishi.

Yod yetishmovchiligi uzoq davom etsa, gipotireoz rivojlanishi mumkin. Bunday holatda quyidagi belgilar kuzatiladi:

• doimiy charchoq;
• sovuqqa sezgirlikning oshishi;
• vazn ortishi;
• xotira va diqqatning pasayishi;
• terining quruqlashishi;
• sochlarning mo‘rtlashishi va siyraklashishi;
• ovozning bo‘g‘iq bo‘lib qolishi;
• shishlar paydo bo‘lishi;
• homilador bo‘lishda qiyinchiliklar.

Yod tanqisligi nimadan kelib chiqadi?

Asosiy sabab — oziq-ovqat orqali yetarli miqdorda yod qabul qilinmasligidir.

Dengiz mahsulotlarini kam iste’mol qilish, yodlanmagan tuzdan foydalanish yoki tarkibida yod kam bo‘lgan hududlarda yashash organizmda yod tanqisligiga olib kelishi mumkin. Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan O‘zbekiston, tarixan yod tanqisligi ko‘p uchraydigan hududlar qatoriga kirgan.

Qanday aniqlanadi?

Shifokor avvalo qalqonsimon bezni ko‘zdan kechiradi va paypaslab tekshiradi. Agar bez kattalashgani gumon qilinsa, ultratovush tekshiruvi (UTT) tavsiya etilishi mumkin. Bundan tashqari, qalqonsimon bez faoliyatini baholash uchun qon tahlillari o’tkaziladi. Xususan:

• TTG (tireotrop gormon);
• T4 va boshqa qalqonsimon bez gormonlari.

TTG darajasining oshishi qalqonsimon bez faoliyati pasayganini ko‘rsatishi mumkin. Biroq bu har doim ham faqat yod tanqisligi bilan bog‘liq bo‘lavermaydi, shu sabab qo‘shimcha tekshiruvlar talab qilinishi mumkin.

Yod tanqisligi qanday davolanadi?

Davolash sababi va holatning og‘irligiga qarab belgilanadi. Agar organizmda yod yetishmasligi aniqlansa, shifokor yod saqlovchi preparatlar yoki qo‘shimchalarni tavsiya qilishi mumkin. Qalqonsimon bez gormonlari sezilarli darajada kamaygan bo‘lsa, gormon preparatlari buyuriladi.

Tug‘ma yod tanqisligi bilan tug‘ilgan bolalarda ham davolash imkon qadar erta boshlanishi muhim. Ba’zi hollarda qalqonsimon bez gormonlarini uzoq muddat yoki umrbod qabul qilish talab qilinishi mumkin.

Yod tanqisligining oldini olish mumkinmi?

Ha. Buning eng oddiy va samarali yo‘li — yodga boy mahsulotlarni muntazam iste’mol qilishdir. Ratsionda quyidagi mahsulotlar bo‘lishi tavsiya etiladi:

• treska, tunets va boshqa dengiz baliqlari;
• krevetka;
• dengiz suvo‘tlari;
• sut mahsulotlari;
• yodlangan osh tuzi.

Uy sharoitida ovqat tayyorlashda yodlangan tuzdan foydalanish muhim hisoblanadi. Konservalangan yoki sanoatda qayta ishlangan mahsulotlar tarkibidagi tuz har doim ham yodlangan bo‘lmaydi. Shu sababli ular organizmning yodga bo‘lgan ehtiyojini to‘liq qoplay olmaydi.

Dengiz tuzi, Himolay tuzi, kosher tuzi yoki fleur de sel kabi tuz turlari ham odatda qo‘shimcha ravishda yod bilan boyitilmagan bo‘ladi.

Kundalik yod ehtiyoji qancha?

Kunlik ehtiyoj yosh va fiziologik holatga qarab farq qiladi. Kattalar uchun tavsiya etiladigan miqdor kuniga 150 mikrogrammni tashkil etadi. Homilador va emizikli ayollarda ehtiyoj yuqoriroq bo‘lib, kuniga taxminan 250 mikrogramm yod tavsiya qilinadi.

Homiladorlik uchun mo‘ljallangan vitaminlarning barchasi ham yod saqlamaydi. Shu sababli ularning tarkibini diqqat bilan o‘rganish lozim. Qo‘shimcha yod qabul qilish zarurati bo‘lsa, bu masalani shifokor bilan maslahatlashgan holda hal qilish tavsiya etiladi.

Xulosa

Yod qalqonsimon bezning me’yorida ishlashi uchun zarur bo‘lgan asosiy minerallardan biridir. Organizmda uning yetishmasligi modda almashinuvining sekinlashishi, qalqonsimon bezning kattalashishi va gipotireoz rivojlanishiga olib kelishi mumkin.

Homiladorlik davrida yod tanqisligi ayniqsa xavfli bo‘lib, homilaning o‘sishi va asab tizimining rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Yod tanqisligining oldini olish uchun yodlangan tuzdan foydalanish, yodga boy mahsulotlarni muntazam iste’mol qilish hamda zarurat tug‘ilganda shifokor tavsiyasiga binoan qo‘shimchalar qabul qilish muhimdir.chasini qabul qilishi tavsiya etiladi.